Na czyje szczęście umarł Mladić?

Wojciech Kolibski

◷

5–7 minut

Uwięziony, a następnie skazany za zbrodnie wojenne generał nadal ma swoich zwolenników w Serbii. Czy jego śmierć pomoże urzędującemu prezydentowi w utrzymaniu władzy? Tego nie wiemy. Na pewno walka o głosy nie pomoże w rozliczeniu z przeszłością i pojednaniu między narodami w kolejnym chaotycznym rozdziale historii Bałkanów.

Przeżył 84 lata, z czego 15 w więzieniach w Serbii, a potem w Niderlandach – w Jednostce Penitencjarnej ONZ. W wyniku licznych chorób, które doprowadziły go do niepełnosprawności, 9 lat po wyroku Międzynarodowego Trybunału dla Byłej Jugosławii zmarł Ratko Mladić, skazany na dożywotnie więzienie za zbrodnie:

Brania zakładników.
Ludobójstwa,
Prześladowań ludności cywilnej,
Eksterminacji ludności cywilnej,
Zabójstwa, jako zbrodnię przeciwko ludzkości,
Zabójstwa, jako złamanie prawa konfliktów zbrojnych,
Wysiedleń ludności cywilnej,
Przymusowych przesiedleń ludności cywilnej,
Terroru,

Przez korespondenta BBC Alana Little’a opisywany jako “niebezpieczny fanatyk”, przez innego jako “człowiek brutalny, bez widocznego pierwiastka człowieczeństwa”. Generał wojsk Serbów w Bośni i Hercegowinie, syn komunistycznego partyzanta, zafascynowany ideą titowskiego “Bractwa i Jedności”, którego przeciwieństwem naturalnie była niepodległość Chorwacji oraz Bośni i Hercegowiny.

To było na początku na początku oblężenia Sarajewa, na początku kilkuletniej wojny.

Pod jej koniec był już odpowiedzialny za dziesiątki tysięcy pomordowanych, głodzonych, wypędzonych z domów podczas pierwszej tak krwawej i brutalnej wojny w Europie po kapitulacji nazistowskich Niemiec.

SERBIA

Wieść o śmierci Ratka Mladicia dotarła do Serbów w czwartkowe popołudnie, 27 sierpnia.

Skrajnie prawicowy tabloid “Informer” z miejsca oskarżył Trybunał w Hadze o zabójstwo. Na jego stronie od dnia śmierci Mladicia tylko do 11 września pojawiło się prawie 200 artykułów biograficznych, czy też hagiograficznych na temat generała-zbrodniarza, jego rodziny, ostatnich słów, listów i innych ckliwych historii.

W serbskiej prasie nie są niczym nowym również oskarżenia o “sfałszowanie” ludobójstwa. Przez lata mówiło się o przywożeniu zwłok z innych miejsc i o innych mistyfikacjach mających być spiskiem państw NATO. Mladić w tych samych mediach bohaterem nierównej walki z zachodnią hegemonią. W kraju wystarczy kilkunastominutowy spacer po ulicach, by zobaczyć graffiti czy vlepki z przekreślonymi flagami Sojuszu, USA i Unii Europejskiej a upiorny budynek Sztabu Generalnego niedaleko centrum stolicy stoi jako świadek przeszłości, która nie chce odejść w niepamięć.

Nie dziwi więc, że serbscy nacjonaliści zjawili się na jego pogrzebie na Topciderskim cmentarzu tłumnie – w tysiącach, może dziesiątkach tysięcy. Pogrzeb miał charakter państwowy – doborowi kadeci Sił Zbrojnych Serbii czuwali przy trumnie świecąc czerwonymi beretami, co wywołało oburzenie w sąsiednich państwach i standardowo wręcz spowodowało wyrażenie głębokiego zaniepokojenia przez oficjeli Unii Europejskiej do której Serbia wybiera się od lat.

Berety na pogrzebie niesławnego skazańca nie powinny jednak dziwić – śmierć Ratka Mladicia przytrafiła się w momencie gdy Vučic na pewno rozważał, ale prawdopodobnie już podjął decyzję o rozwiązaniu parlamentu i ogłoszeniu wyborów powszechnych, które zapowiadał od roku. Termin – 25 października.

(JESZCZE NIE) KONIEC PREZYDENTA?

Zwolennicy teorii spiskowych i nacjonaliści to dość tani do zmobilizowania elektorat w przeciwieństwie do mas zwykłych pracujących Serbów. Ci od lat słyszą od prezydenta obietnice zostania (sic!) “tygrysem gospodarczym”, ale sami nie odczuwają dobrobytu. Ostatnio ceny paliw w Serbii przekraczają w przeliczeniu 7,70 złotych za litr benzyny i 8,80 złotych za litr diesla (odpowiednio 207 i 236 dinarów) – to przy średnich zarobkach dwa razy niższych niż w Polsce. W stolicy Serbii łatwo trafić na ludzi, którzy wolą zazwyczaj ironicznym uśmiechem skwitować pytania o koszty życia i zarobki.

Ewentualne obniżki to jeszcze większe koszty dla obciążonych sankcjami przedsiębiorstw państwowych oraz budżetu państwa. Sankcje to poważny problem dla folwarku prezydenta Vučicia ze względu na strukturę właścicielską koncernu petrochemicznego – większość akcji NIS (Przemysłu Naftowego Serbii) należy do rosyjskiego Gazpromnieftu. Wyższe ceny diesla to naturalnie jeszcze większa inflacja, a nie wiadomo ile jeszcze wzrostów cen są w stanie wytrzymać Serbowie.

W tym kontekście politycznym pojawia się jeszcze jeden element – ruch studencki. Zbudowany na fali blokad uniwersytetów, ulic oraz innych masowych protestów przeciwko władzy prezydenta Aleksandra Vučicia i Partii Postępu, które rozlały się po całym kraju przez ostatnie dwa lata. Jego symbolem jest krwawa dłoń i 16 minut ciszy – jedna minuta dla każdej ofiary katastrofy na dworcu w Nowym Sadzie – ostatniej kropli, która przelała czarę goryczy i zmobilizowała ludzi do walki z korupcją i niekompetencją.

Oficjalnie ogłoszono już, że opozycyjna i antysystemowa lista protestujących będzie startowała w wyborach pod numerem 3 i wyrasta na pierwszego od przeszło dekady poważnego przeciwnika prawicowo-populistycznych władz.

Ilustrując to, jak trudna do rozliczenia jest przeszłość w Serbii, oficjalne kanały Listy Studenckiej przemilczały śmierć Mladicia.

TRANSPARENTY

Czy “Aco” zamierza się poddać? Nie wierzą w to jego przeciwnicy, a tym bardziej zwolennicy. System został tak misternie utkany, by porażka była bardzo, ale to bardzo mało prawdopodobna.

Podstawową pomocą są przyjazne rządowi redakcje prasowe i internetowe, radio i telewizja Niezależne media to w Serbii obecnie kropla w morzu propagandy, różniącej się jedynie natężeniem.

Kolejną pomocą będą z pewnością wszelkiego rodzaju formacje chuligańskie, a nawet przestępcze. Przydały się wielokrotnie przy rozbijaniu protestów – w ten sposób władza nie musi wykorzystywać policji i może zrzucić odpowiedzialność za pobicia i prowokacje na “nieznanych sprawców”.

Ich aktywność zapowiadają oprawy meczowe kibiców stołecznego klubu sportowego, a zarazem oczka w głowie prezydenta – Czerwonej Gwiazdy Belgrad. Na jednej z nich widnieje podobizna Mladicia oraz napis “Kierunek Potočari”.

Nawiązuje do słów wypowiedzianych przez zmarłego generała po wejściu do Srebrenicy Donji Potočari były jedną z miejscowości obok Srebrenicy w enklawie chronionej przez siły ONZ.

Enklawie, która miała chronić ludność boszniacką, a stała się dla niej śmiertelną pułapką.

Dziś znajduje się tam cmentarz, na którym pochowana jest większość ofiar ludobójstwa.

ODPOWIEDZI ZZA DRINY I SAWY

Ciężko o temat bardziej zgodny dla Chorwatów i Boszniaków niż postać Mladicia.

Chorwacja. Naród przywitał śmierć Mladicia może nie entuzjazmem, ale na pewno satysfakcją.

“SPŁOŃ W PIEKLE” – okładka popularnego dziennika 24sata,

“KRÓTKO MÓWIĄC – RATKO ZDECHŁ” – to rymujący się w oryginale napis nad drogą krajową w jednym z miasteczek.

Od prześmiewczych rymowanek nie stronili również kibice reprezentacji Bośni i Hercegowiny, a kibice stołecznego sarajewskiego odpowiadając na wcześniej wspomniany transparent kibiców Czerwonej Gwiazdy, wystawili własny “Kierunek kobiety, dzieci, starcy…”.

Media bliskie Boszniackiej (muzułmańskiej) większości w Bośni i Hercegowinie wprost nazywają Mladicia “Rzeźnikiem”. Wielokrotnie cytują zagraniczne media, przypominając szczególnie o jego skazaniu przez sąd i niepodważalnej winie.

Jednym z najbardziej oburzających dla nich wystąpień stały się wiece ku pamięci Mladicia w miastach, które w trakcie wojny były ofiarami czystek etnicznych prowadzonych przez niego i wojska separatystycznej Republiki Serbskiej w Bośni. Jeden z większych odbył się w Zvorniku, gdzie na ulicach odpalano race i wykrzykiwano hasła o “wielkiej Serbii”.

Do miasta po wojnie udało się powrócić tylko połowie wypędzonych Boszniaków, dziś większość stanowią Serbowie.

CI, ZA KTÓRYCH MÓWIĄ INNI

Stowarzyszenia ofiar i ich rodzin w oświadczeniu po śmierci Mladicia zaznaczają, że był on produktem wojskowej, politycznej struktury. Wielu instytucji, które umożliwiły mu działanie a potem chroniły go przed ręką sprawiedliwości. Ostrzegają je, że zbrodnie nie umarły wraz z Mladiciem, a pamięć o ofiarach musi przeżyć każdą politykę, która próbuje je usprawiedliwić albo umniejszyć.

8372 to na dziś potwierdzona liczba ofiar ludobójstwa w Srebrenicy.

Liczbę ofiar oblężenia Sarajewa szacuje się na ponad 10 tysięcy.